پیشرفت چشمگیر در درمان بیماری ALS با رویکرد نوین ژنتیکی

یک سال پیش، پزشکان نوعی درمان نوین را برای مردی که به شکل نادری از بیماری نورون حرکتی مبتلا بود، آغاز کردند. این درمان، جهش ژنتیکی خاص عامل بیماری او را هدف قرار می‌داد و اکنون، او اولین فردی است که بهبود علائم را تجربه کرده است.

محققان پس از انجام آزمایش‌های اولیه، نتایج را شگفت‌انگیز توصیف کرده‌اند. آن‌ها معتقدند این روش می‌تواند پایه‌ای برای درمان‌های بیشتر در بیماری‌های نورودژنراتیو ناشی از جهش‌های نادر باشد و راه را برای درمان‌های هدفمند ژنی در اشکال نادر اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) هموار کند.

گامی بزرگ در مسیر درمان ALS

این مرد به نوعی از ALS مبتلاست که با پیشرفت آهسته مشخص می‌شود. این بیماری، که نوعی اختلال نورون حرکتی است، به دلیل یک جهش ژنتیکی نادر ایجاد می‌شود که منجر به تجمع پروتئین و در نهایت مرگ نورون‌های حرکتی می‌گردد.

درمان انتخاب شده برای او، نوعی درمان RNA به نام «درمان الیگونوکلئوتیدی ضدحس» (antisense oligonucleotide therapy) بود. برخلاف ژن‌درمانی‌های معمول که ژن‌های فرد را تغییر می‌دهند، این روش از رشته‌های کوتاه مواد ژنتیکی برای هدف قرار دادن RNA تولید شده توسط ژن و کاهش میزان پروتئین ساخته شده استفاده می‌کند.

استیو ووچیچ، متخصص مغز و اعصاب و محقق ALS از دانشگاه سیدنی، این نتایج اولیه را «گام اول هیجان‌انگیز» خوانده است. با این حال، او تاکید می‌کند که برای قضاوت درباره توانایی این درمان در توقف پیشرفت بیماری یا درمان قطعی آن، هنوز زود است. به گفته او، این فرد باید حداقل برای دو تا سه سال دیگر تحت نظارت باشد و دارو بر روی بیماران بیشتری آزمایش شود.

فلور گارتون، محقق بیماری‌های عصبی از دانشگاه کوئینزلند نیز اظهار داشته که درمان‌های مشابه الیگونوکلئوتیدی ضدحس، آینده درمان بسیاری از افراد مبتلا به ALS را رقم خواهند زد.

جالب است بدانید که تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد از مبتلایان به ALS دارای جهش ژنتیکی شناخته شده هستند. اما درمان‌های ضدحس، ایمن به نظر می‌رسند و می‌توانند برای افرادی با جهش‌های ژنتیکی رایج، نادر، یا حتی منحصر به فرد، و همچنین افرادی که بیماری‌شان ناشی از چندین جهش است، مورد استفاده قرار گیرند.

مکانیسم بیماری ALS

بیماری ALS با مرگ نورون‌های حرکتی در مغز و نخاع همراه است که منجر به علائمی مانند ضعف عضلانی، اختلال در گفتار و فلج پیش‌رونده می‌شود. اکثر بیماران در نهایت برای تنفس به ونتیلاتور نیاز پیدا می‌کنند و معمولاً مرگ آن‌ها در اثر نارسایی تنفسی رخ می‌دهد.

در حال حاضر، هیچ درمانی برای ALS وجود ندارد و گزینه‌های درمانی بسیار محدود هستند. امید به زندگی در این بیماران، پس از تشخیص، به طور میانگین بین دو تا پنج سال است.

در این آزمایش، محققان بر روی فردی تحقیق کردند که بیماری‌اش ناشی از جهش در ژن CHCHD۱۰ بود. این جهش در کمتر از ۱ درصد از بیماران ALS یافت می‌شود. ژن CHCHD۱۰ پروتئینی را کد می‌کند که برای عملکرد صحیح میتوکندری‌ها (اندامک‌های تولیدکننده انرژی عصر بلاگ سلول) ضروری است. نقص در این ژن به آسیب میتوکندری‌ها منجر شده و به نظر می‌رسد در مرگ نورون‌ها نقش دارد.

روند درمان بیمار

این بیمار در طول یک سال، بین بهار ۲۰۲۴ تا بهار ۲۰۲۵، سه دوز ۵۰ میلی‌گرمی و سپس سه دوز ۷۵ میلی‌گرمی از دارو را به نخاع خود دریافت کرد. محققان اعلام کرده‌اند که او در طول دوره درمان هیچ عارضه جانبی جدی را تجربه نکرد و هیچ نشانه‌ای از زوال شناختی، که یکی از علائم رایج ALS است، در او مشاهده نشد.

یک سال پس از تزریق اولین دوز، سطوح خونی پروتئین‌های زنجیره سبک نوروفیلامنت او (که توسط نورون‌های آسیب‌دیده تولید می‌شوند و به عنوان نشانگر زیستی برای پیشرفت ALS استفاده می‌شوند) کاهش یافته و در محدوده طبیعی قرار گرفت. ووچیچ معتقد است که این نشان می‌دهد روش درمانی قادر به حفظ نورون‌های مغز این مرد است.

اکنون، پس از یک سال، در آزمایش‌های تکراری، امتیازهای این فرد در آزمون‌های اندازه‌گیری مهارت‌های حرکتی، تنفس و عملکرد عصبی بهبود یافته و امتیازهای مربوط به تنفس و شناخت پایدار باقی مانده است. بیورن اسکارسون، متخصص مغز و اعصاب و یکی از نویسندگان مقاله، اشاره کرده است که اگرچه برخی از بیماران ALS بدون درمان نیز ممکن است بهبودی کوتاه‌مدت در علائم خود مشاهده کنند، اما بهبودی پایدار بدون درمان نادر است.

درمان‌های ضدحس، جهش‌های ژنی رایج‌تری را که باعث ALS می‌شوند، هدف قرار می‌دهند؛ اما توسعه این درمان‌ها حداقل یک دهه زمان برده است. از سوی دیگر، ساخت دارویی که ژن CHCHD۱۰ را هدف قرار می‌دهد، تنها سه سال طول کشید. اسکارسون به این نکته اشاره کرده که توانایی ساخت یک داروی هدفمند برای جهش یک فرد خاص، آزمایش آن روی حیوانات و سپس تجویز آن به فرد در طول عمرش، یک دستاورد شگفت‌انگیز است.

امید به آینده

به گفته اسکارسون، این دارو به عنوان بخشی از یک کارآزمایی بالینی به هشت نفر دیگر که آن‌ها نیز جهش‌هایی در ژن CHCHD۱۰ داشتند، داده شده است. تیم او قصد دارد علاوه بر ادامه نظارت بر شرکت‌کنندگان در آزمایش، تأییدیه افزایش دوز را نیز دریافت کند. افرادی که درمان‌های ضدحس دریافت می‌کنند، برای حفظ غلظت دارو در سلول‌هایشان به درمان مداوم نیاز دارند و این روند ادامه خواهد یافت.

ووچیچ در این رابطه توضیح داد: «هنوز نیازمند بازتولید در مطالعات، دوره‌های پیگیری طولانی‌تر و شرکت‌کنندگان بیشتر هستیم تا فواید مداوم این درمان ثابت شود. آزمایش‌های مربوط به یک درمان ضدحس دیگر که جهش متفاوتی را هدف قرار می‌دهد، ۳۶ ماه پس از شروع درمان، مزایایی را در قدرت عضلانی نشان داد.»

در بخش پایانی، گارتون نیز به این نکته اشاره کرد که برای کارآمدتر و ارزان‌تر کردن فرآیند توسعه درمان‌های ضدحس و بهبود اثربخشی خود داروها، اقدامات بیشتری لازم است. به گفته او، جهش‌های CHCHD۱۰ بیماری‌های دیگری مانند زوال عقل را نیز ایجاد می‌کنند؛ بنابراین به نظر می‌رسد که افراد مبتلا به آن شرایط نیز می‌توانند از درمان ضدحس بهره‌مند شوند.